Φωτιές στα δάση, megafires κλπ, λόγια, θεωρίες και η πραγματικότητα θλιβερή - Γιατί τελικά καίγονται, δάση, περιουσίες, ζώα και άνθρωποι; Γράφει ο Θοδωρής Τσέλας

 

Το 2023 ανακοινώθηκε ότι το πολυδιαφημισμένο πρόγραμμα ΑΙΓΙΣ, με κονδύλια πάνω από 2 δισ. ευρώ, πρόκειται να αρχίσει «να παραδίδεται από το 2025». Θα ήταν η «συνολική στρατηγική παρέμβαση για την ενίσχυση της Πολιτικής Προστασίας στην Ελλάδα».

Ομως ακόμη την περιμένουμε. Οι πρώτες προκηρύξεις για το ΑΙΓΙΣ βγήκαν από το δεύτερο εξάμηνο του 2023. Το πρόγραμμα θα είχε, υποτίθεται, απ’ όλα: drones, ελικόπτερα, αεροσκάφη, πυροσβεστικά οχήματα, κάψουλες απομόνωσης και μεταφοράς ασθενών, 740 πυροσβεστικά οχήματα, επτά αεροσκάφη Canadair CL-415, 25 αμφίβια πυροσβεστικά αεροσκάφη κ.ά. Τίποτα από αυτά δεν υλοποιήθηκε.

Αντίθετα, τα χρήματα που άρχισαν να μοιράζονται μέσω ΑΙΓΙΣ ήταν δεκάδες εκατομμύρια που αφορούσαν μόνο… συμβούλους και Δράσεις Επικοινωνίας, Προβολής και Δημοσιότητας.

Στο μεταξύ, οι επίγειες δυνάμεις πυρόσβεσης παραμένουν επιδεικτικά αφημένες στην μοίρα τους. Τα πυροσβεστικά οχήματα είναι τριακονταετίας και εικοσαετίας, δηλαδή δυσλειτουργικά. Περίπου 3.600 παραμένουν τα οργανικά κενά στην πυρόσβεση της χώρας.

Η μοναδική προτεραιότητα της κυβέρνησης τα τελευταία χρόνια είναι να σκορπά εκατομμύρια σε ιδιώτες. Μέσα από «αναθέσεις έργου χωρίς όριο» σε ιδιώτες για την εναέρια πυρόσβεση και επιτήρηση, με διαγωνισμούς αμφιλεγόμενους ή φωτογραφικούς. 

Απολογισμός;  

 54 νεκροί  πολίτες και ένστολοι, σε φωτιές και πλημμύρες και σχεδόν 5.000.000 στρέμματα  καμμένης γής στα χρόνια  διακυβέρνησης Μητσοτάκη!

Και όμως, όλα θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί. Και ο Κυριάκος Μητσοτάκης, γνωρίζει καλύτερα από όλους μας με ποιο τρόπο αφού ήταν ο Πρόεδρος της Διαρκούς Επιτροπής Περιβάλλοντος της Βουλής το 2008. 

ΙΣΤΟΡΙΚΟ 

Η μεταφορά της ευθύνης της δασοπύσβεσης από τη Δασική Υπηρεσία (Δασαρχεία) στο Πυροσβεστικό Σώμα έγινε το 1998 με τον νόμο 2612/1998, επί κυβέρνησης Κώστα Σημίτη. 

Ο Στέφανος Τζουμάκας, ως τότε Υπουργός Γεωργίας (που είχε υπό την εποπτεία του τα δάση), διαδραμάτισε κεντρικό ρόλο στην πολιτική σύγκρουση της εποχής. Η απόφαση αυτή άλλαξε ριζικά το ελληνικό σύστημα αντιμετώπισης των δασικών πυρκαγιών.

Το Ιστορικό και η Πολιτική Κόντρα

• Ο ρόλος του Στέφανου Τζουμάκα: Ως Υπουργός Γεωργίας, ήρθε σε σφοδρή ρήξη με τους δασικούς υπαλλήλους, κατηγορώντας τμήματα της υπηρεσίας για αδιαφάνεια και αναποτελεσματικότητα. Χαρακτηριστική έμεινε η δήλωσή του περί «παρακράτους» στη Δασική Υπηρεσία. 
• Η αλλαγή του 1998: Η κυβέρνηση αφαίρεσε την επιχειρησιακή ευθύνη της καταστολής από τα Δασαρχεία και την ανέθεσε αποκλειστικά στην Πυροσβεστική.
• Το σκεπτικό: Στόχος ήταν η δημιουργία ενός ενιαίου, στρατιωτικά οργανωμένου φορέα για όλες τις πυρκαγιές (αστικές και δασικές).

Οι Συνέπειες στο Σύστημα Δασοπυρόσβεσης

• Διαχωρισμός Πρόληψης και Καταστολής: Η πρόληψη (καθαρισμοί δασών, διανοιξεις δρόμων) παρέμεινε στα υποστελεχωμένα Δασαρχεία, ενώ η καταστολή πέρασε στην Πυροσβεστική. Αυτός ο διαχωρισμός επικρίνεται διαχρονικά ως η κύρια αιτία αποσυντονισμού.
• Απώλεια «εντοπιότητας»: Οι δασοφύλακες γνώριζαν άριστα το ανάγλυφο, τα μονοπάτια και τη συμπεριφορά του δάσους, γνώση που δεν διέθετε το προσωπικό της Πυροσβεστικής. 
• Μοντέλο Καταστολής: Το βάρος έπεσε στα εναέρια μέσα και στα οχήματα, εγκαταλείποντας σε μεγάλο βαθμό τις παραδοσιακές μεθόδους επίγειας αντιμετώπισης μέσα στο δάσος (π.χ. αντιπύρ). 

Οι θέσεις των δασολόγων και της ΠΕΑΠΣ για το συγκεκριμένο νομοσχέδιο

Η ψήφιση του νόμου 2612/1998 προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, με τους επιστημονικούς φορείς των δασολόγων και τις συνδικαλιστικές ενώσεις των πυροσβεστών (όπως η ΠΕΑΠΣ - Πανελλήνια Ένωση Αξιωματικών Πυροσβεστικού Σώματος) να εκφράζουν σοβαρές επιφυλάξεις, οι οποίες επαληθεύτηκαν στα χρόνια που ακολούθησαν. 

Οι Θέσεις των Δασολόγων (ΓΕΩΤΕΕ & Δασικές Ενώσεις)

Οι δασολόγοι και το προσωπικό της Δασικής Υπηρεσίας αντιτάχθηκαν σθεναρά στο νομοσχέδιο, χαρακτηρίζοντάς το «ιστορικό λάθος». Οι βασικές τους θέσεις ήταν:

• Τεχνητός Διαχωρισμός: Τόνιζαν ότι η πρόληψη και η καταστολή είναι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Δεν μπορείς να σβήσεις αποτελεσματικά μια δασική πυρκαγιά αν δεν διαχειρίζεσαι το δάσος και την καύσιμη ύλη του όλο τον χρόνο.
• Απαξίωση της Εντοπιότητας: Προειδοποιούσαν ότι η Πυροσβεστική, παρά την εξαιρετική της ικανότητα στις αστικές πυρκαγιές, δεν γνώριζε το ανάγλυφο, το οδικό δίκτυο, τις ιδιαιτερότητες της βλάστησης και τις τοπικές καιρικές συνθήκες των δασών.
• Η Μάχη Μέσα στο Δάσος: Υποστήριζαν ότι η δασοπυρόσβεση γίνεται κυρίως με επίγεια πεζοπόρα τμήματα που ανοίγουν ζώνες και χρησιμοποιούν το δάσος, ενώ το μοντέλο της Πυροσβεστικής θα βασιζόταν υπερβολικά στα οχήματα (που μένουν στους ασφαλτοστρωμένους δρόμους) και στα πανάκριβα εναέρια μέσα. [1]
• Πολιτικό Πόρισμα του 1993: Υπενθύμιζαν ότι η απόφαση ελήφθη αιφνιδιαστικά, αγνοώντας το Ομόφωνο Πόρισμα της Διακομματικής Επιτροπής της Βουλής (1993), το οποίο πρότεινε την παραμονή της αρμοδιότητας στη Δασική Υπηρεσία με παράλληλη ενίσχυση και εκσυγχρονισμό της.

Οι Θέσεις της ΠΕΑΠΣ (Αξιωματικοί Πυροσβεστικού Σώματος)

Η ΠΕΑΠΣ και οι συνδικαλιστικοί φορείς των πυροσβεστών είδαν τη μεταφορά της αρμοδιότητας ως μια βιαστική πολιτική απόφαση που φόρτωσε στο Σώμα ένα τεράστιο βάρος χωρίς την ανάλογη προετοιμασία. Οι θέσεις τους επικεντρώθηκαν στα εξής:

• Έλλειψη Εξειδίκευσης και Εκπαίδευσης: Οι αξιωματικοί τόνιζαν ότι το προσωπικό δεν είχε εκπαιδευτεί για τις εντελώς διαφορετικές συνθήκες και τους κινδύνους που κρύβει η μάχη με τη φωτιά μέσα σε παρθένα δάση. [1]
• Υποστελέχωση και Υποδομές: Η Πυροσβεστική κλήθηκε να καλύψει εκατομμύρια στρέμματα δασικών εκτάσεων χωρίς άμεση και επαρκή αύξηση του μόνιμου προσωπικού, των κατάλληλων οχημάτων και των ασυρμάτων. Η μεταφορά ορισμένων δασοφυλάκων και μέσων από το Υπουργείο Γεωργίας κρίθηκε εντελώς ανεπαρκής. [1, 2, 3]
• Εργασιακή Εξόντωση: Η ΠΕΑΠΣ προειδοποιούσε (και συνεχίζει να διαμαρτύρεται διαχρονικά) για την εξουθένωση των πυροσβεστών, οι οποίοι κατά την αντιπυρική περίοδο μετακινούνται συνεχώς από τη μία άκρη της Ελλάδας στην άλλη, με αποτέλεσμα την κατάργηση των ρεπό και των αδειών τους.
• Το Μπαλάκι των Ευθυνών: Στα χρόνια που ακολούθησαν, η ΠΕΑΠΣ κατήγγειλε ότι το κράτος χρησιμοποιεί την Πυροσβεστική ως «εξιλαστήριο θύμα», την ίδια στιγμή που τα δάση παραμένουν ακαθάριστα και οι δασικοί δρόμοι κλειστοί λόγω της πλήρους εγκατάλειψης των Δασαρχείων.

1. Η Έκθεση της Επιτροπής Περιβάλλοντος (2008)

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης, ως Πρόεδρος της Διαρκούς Επιτροπής Περιβάλλοντος της Βουλής είχε αναλάβει το 2007–2008 τη σύνταξη μιας μεγάλης έκθεσης-πορίσματος μετά τις καταστροφικές πυρκαγιές του 2007.

• Στο πόρισμα εκείνο γινόταν ευθεία κριτική στον νόμο 2612/1998 της  Κυβέρνησης Σημίτη.
• Η επιτροπή υπό την προεδρία του τόνιζε ότι ο διαχωρισμός της πρόληψης από την καταστολή ήταν λανθασμένος και πρότεινε την επιστροφή σε ένα μοντέλο ενιαίου σχεδιασμού!!!

2. Η Επιτροπή Goldammer (2018)

Μετά την εθνική τραγωδία στο Μάτι το 2018, ο Κυριάκος Μητσοτάκης (ως Αρχηγός της Αξιωματικής Αντιπολίτευσης τότε) είχε στηρίξει και συναντηθεί με τον διεθνούς φήμης καθηγητή Γιόχαν Γκέοργκ Γκόλνταμερ.

• Το περίφημο «Πόρισμα Goldammer» κατέγραψε ως τη βασικότερη παθογένεια του ελληνικού συστήματος δασοπυρόσβεσης τον νόμο του 1998.
• Το πόρισμα ζητούσε την άμεση αναδιοργάνωση των σχέσεων Πυροσβεστικής και Δασαρχείων, το οποίο η μετέπειτα κυβέρνηση Μητσοτάκη δήλωσε ότι επιχειρεί να εφαρμόσει εν μέρει (π.χ. με τη μεταφορά των Δασαρχείων στο Υπουργείο Περιβάλλοντος).

Το Κοινό Συμπέρασμα Σήμερα

Σήμερα, τόσο οι δασολόγοι (μέσω του dasarxeio.com) όσο και οι αξιωματικοί της Πυροσβεστικής συγκλίνουν στο ότι ο νόμος του 1998 δημιούργησε ένα δυσλειτουργικό μοντέλο. Ζητούν επιτακτικά την επιστροφή σε ένα σύστημα ολοκληρωμένης διαχείρισης, όπου η Δασική Υπηρεσία και η Πυροσβεστική θα επιχειρούν από κοινού στο πεδίο. 

Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, και ειδικά στον ευρωπαϊκό Νότο που πλήττεται έντονα από μεγάλες πυρκαγιές, το μοντέλο δασοπροστασίας βασίζεται στην πλήρη ενοποίηση της πρόληψης με την καταστολή και στην ενεργό διαχείριση του δάσους καθ' όλη τη διάρκεια του έτους. Αντίθετα με το ελληνικό σύστημα του αυστηρού διαχωρισμού, οι ευρωπαϊκές χώρες δίνουν έμφαση στην παρουσία των δασικών υπηρεσιών στο πεδίο.

1. Γαλλία (Το μοντέλο της «Άμεσης Προσβολής»)

• Φιλοσοφία: Έγκαιρη διάγνωση και άμεση επέμβαση μέσα στα πρώτα 10 λεπτά από την εκδήλωση της εστίας.
• Δομή: Υπάρχει στενή συνεργασία μεταξύ της Πολιτικής Προστασίας (Sécurité Civile), της Πυροσβεστικής και του Εθνικού Γραφείου Δασών (ONF).
• Πεδίο: Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, ειδικά εκπαιδευμένα δασικά περίπολα με μικρά ευέλικτα οχήματα (DFCI) χτενίζουν τα δάση. Μόλις εντοπιστεί καπνός, επεμβαίνουν πριν η φωτιά πάρει διαστάσεις, ενώ ταυτόχρονα κινητοποιούνται τα εναέρια μέσα.

2. Ισπανία (Το μοντέλο των «Εξειδικευμένων Δασοπυροσβεστών»)

• Φιλοσοφία: Η καταστολή των δασικών πυρκαγιών απαιτεί εξειδικευμένη γνώση του δάσους και δεν αντιμετωπίζεται όπως οι αστικές πυρκαγιές.
• Δομή: Η ευθύνη ανήκει στις Αυτόνομες Κοινότητες (Περιφέρειες). Διαθέτουν τις περίφημες BRIF (Brigadas de Refuerzo en Incendios Forestales), οι οποίες είναι ελίτ αερομεταφερόμενες μονάδες δασοπυροσβεστών.
• Πεδίο: Οι μονάδες αυτές στελεχώνονται από δασολόγους, δασοπόνους και δασοφύλακες. Είναι εκπαιδευμένες να μπαίνουν βαθιά μέσα στο δάσος, να δημιουργούν ζώνες άμυνας με χειρωνακτικά μέσα και να χρησιμοποιούν το αντιπύρ (ελεγχόμενη φωτιά) ως βασικό όπλο καταστολής.

3. Πορτογαλία (Η στροφή στη Διαχείριση της Καύσιμης Ύλης)

• Φιλοσοφία: Μετά τις τραγικές πυρκαγιές του 2017 στο Πεδρόγαου Γκράντε, η χώρα άλλαξε ριζικά το σύστημά της, μετατοπίζοντας το βάρος από την καταστολή στην πρόληψη. 
• Δομή: Δημιουργήθηκε ο ειδικός οργανισμός AGIF (Υπηρεσία για την Ολοκληρωμένη Διαχείριση Πυρκαγιών Δάσους).
• Πεδίο: Η AGIF συντονίζει την Πυροσβεστική, τον στρατό, τα δασαρχεία και τους ιδιώτες ιδιοκτήτες γης. Το βάρος πέφτει στον καθαρισμό των δασών κατά τη διάρκεια του χειμώνα, στην απομάκρυνση των εύφλεκτων ευκαλύπτων και στη χρήση της «προδιαγεγραμμένης καύσης» για τη μείωση της καύσιμης ύλης.

4. Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη (Το μοντέλο των Ιδιοκτητών)

• Φιλοσοφία: Η δασοπροστασία είναι άμεσα συνδεδεμένη με την οικονομική εκμετάλλευση και τη βιώσιμη διαχείριση του δάσους.
• Δομή: Σε χώρες όπως η Γερμανία ή η Φινλανδία, το μεγαλύτερο μέρος των δασών ανήκει σε ιδιώτες ή σε τοπικές κοινότητες.
• Πεδίο: Οι ίδιοι οι ιδιοκτήτες (συνεταιρισμοί) είναι υποχρεωμένοι από τον νόμο να συντηρούν το δάσος, να ανοίγουν δρόμους και να καθαρίζουν την καύσιμη ύλη, καθώς το δάσος αποτελεί γι' αυτούς πηγή εισοδήματος. Η πυρόσβεση υποστηρίζεται κυρίως από εθελοντικές πυροσβεστικές υπηρεσίες με άριστη γνώση της περιοχής τους.

Σύνοψη: Τι κάνουν διαφορετικά;

1. Ενιαίος Σχεδιασμός: Δεν υπάρχει στεγανός διαχωρισμός ανάμεσα σε αυτούς που καθαρίζουν το δάσος το χειμώνα και σε αυτούς που σβήνουν τη φωτιά το καλοκαίρι.
2. Έμφαση στα Επίγεια Μέσα: Τα αεροπλάνα και τα ελικόπτερα θεωρούνται βοηθητικά εργαλεία. Η μάχη κερδίζεται στο έδαφος από πεζοπόρα τμήματα που ξέρουν να κινούνται μέσα στο δάσος.
3. Ευρωπαϊκή Συνεργασία: Μέσω του Μηχανισμού Πολιτικής Προστασίας της ΕΕ (rescEU), οι χώρες πλέον ανταλλάσσουν δυνάμεις και τεχνογνωσία, προεγκαθιστώντας πυροσβέστες σε ευάλωτες περιοχές πριν καν ξεσπάσει πυρκαγιά.