Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ δεσμεύτηκε να δώσει ένα «μέρισμα» ύψους 5.000 δολαρίων σε κάθε ενήλικο Αμερικανό πολίτη, υπό την προϋπόθεση ότι το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα θα διατηρήσει τον έλεγχο τόσο της Βουλής των Αντιπροσώπων όσο και της Γερουσίας στις επερχόμενες ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου.
Οι βασικές λεπτομέρειες της ανακοίνωσης:
- Η αφορμή: Η πρόταση αυτή παρουσιάστηκε κατά τη διάρκεια της συνδιάσκεψης των Ρεπουμπλικάνων στο Ντάλας, ως ένα ισχυρό κίνητρο για την προσέλκυση ψηφοφόρων.
- Η ονομασία: Ο ίδιος δήλωσε ότι η οικονομική αυτή ενίσχυση θα ονομαστεί «μέρισμα Τραμπ».
- Το συνολικό κόστος: Μια τέτοια κίνηση υπολογίζεται ότι θα κοστίσει περίπου 1,35 τρισεκατομμύρια δολάρια στον προϋπολογισμό των ΗΠΑ.
- Το πολιτικό πλαίσιο: Η υπόσχεση έρχεται σε μια περίοδο έντονων πιέσεων για την κυβέρνησή του, εξαιτίας της εξωτερικής πολιτικής (όπως η κατάσταση στο Ιράν) και της αύξησης των τιμών στα καύσιμα.
Τι θα συμβεί αν όντως δώσει 5000 σε κάθε αμερικανό πολίτη;
Από οικονομικής άποψης, μια τέτοια κίνηση «χρημάτων από το ελικόπτερο» (helicopter money) θα είχε αλυσιδωτές και εν μέρει επικίνδυνες συνέπειες.
1. Εκτόξευση του Πληθωρισμού (Inflation)
Αυτός είναι ο μεγαλύτερος και πιο άμεσος κίνδυνος.
- Υπερβάλλουσα ζήτηση: Όταν εκατομμύρια πολίτες βρεθούν ξαφνικά με 5.000 δολάρια στο χέρι, η ζήτηση για αγαθά (τρόφιμα, ενέργεια, ηλεκτρονικά, αυτοκίνητα) θα αυξηθεί κατακόρυφα.
- Αύξηση τιμών: Αν η παραγωγή και η προσφορά αγαθών δεν μπορούν να ακολουθήσουν αυτή την απότομη ζήτηση, οι επιχειρήσεις θα αυξήσουν τις τιμές. Αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε ένα νέο κύμα ακρίβειας, εκμηδενίζοντας γρήγορα την πραγματική αγοραστική αξία των 5.000 δολαρίων.
2. Διόγκωση του Δημοσίου Χρέους των ΗΠΑ
Το ποσό των 1,35 τρισεκατομμυρίων δολαρίων δεν υπάρχει πλεονασματικό στα κρατικά ταμεία.
- Δανεισμός ή Τύπωμα: Για να χρηματοδοτηθεί αυτό το μέτρο, το αμερικανικό κράτος θα πρέπει είτε να εκδώσει νέο ομόλογα (να δανειστεί), αυξάνοντας το ήδη τεράστιο δημόσιο χρέος του, είτε η Κεντρική Τράπεζα (Fed) να «τυπώσει» νέο χρήμα, επιτείνοντας τον πληθωρισμό.
- Μακροπρόθεσμο κόστος: Το υψηλότερο χρέος σημαίνει ότι οι μελλοντικές γενιές θα κληθούν να πληρώσουν το μάρμαρο μέσω υψηλότερης φορολογίας ή περικοπών σε δημόσιες υπηρεσίες (υγεία, παιδεία, υποδομές).
3. Αντίδραση της Κεντρικής Τράπεζας (Fed) και Επιτόκια
Η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ (Fed) έχει ως βασική εντολή τη σταθερότητα των τιμών.
- Αύξηση επιτοκίων: Για να φρενάρει τον πληθωρισμό που θα προκαλούσε το επίδομα, η Fed θα αναγκαζόταν να αυξήσει απότομα τα επιτόκια.
- Συνέπειες: Τα υψηλά επιτόκια κάνουν τα δάνεια, τις κάρτες και τα στεγαστικά πολύ πιο ακριβά για τους ίδιους τους πολίτες, ενώ παράλληλα φρενάρουν την επιχειρηματικότητα, αυξάνοντας τον κίνδυνο οικονομικής ύφεσης.
4. Βραχυπρόθεσμη Τόνωση της Αγοράς (The "Stimulus" Effect)
Δεν είναι όλα αρνητικά, τουλάχιστον για τις πρώτες εβδομάδες:
- Κατανάλωση: Οι χαμηλόμισθοι και οι οικονομικά ασθενέστεροι θα χρησιμοποιήσουν τα χρήματα αμέσως για να καλύψουν βασικές ανάγκες, να πληρώσουν χρέη ή να κάνουν αγορές, τονώνοντας τον τζίρο των επιχειρήσεων.
- Ψυχολογία: Θα υπάρξει ένα προσωρινό αίσθημα οικονομικής ευφορίας στην αγορά, το οποίο όμως συνήθως ξεθωριάζει μόλις εμφανιστούν οι ανατιμήσεις.
Πώς θα επηρέαζε διαφορετικές εισοδηματικές ομάδες;
| Ομάδα Πολιτών | Θα χρησιμοποιούσε τα $5.000 | Οικονομικός Αντίκτυπος |
|---|---|---|
| Χαμηλά Εισοδήματα | Άμεση κατανάλωση (ενοίκια, λογαριασμοί, τρόφιμα). | Υψηλός πολλαπλασιαστής εγχώριας ζήτησης, αλλά και η ομάδα που θα πληγεί περισσότερο από τον πληθωρισμό που θα ακολουθήσει. |
| Μεσαία Εισοδήματα | Αποπληρωμή χρεών (πιστωτικές, δάνεια) ή αγορά διαρκών αγαθών. | Μείωση του ιδιωτικού χρέους, κάτι που είναι θετικό για τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα. |
| Υψηλά Εισοδήματα | Αποταμίευση ή επένδυση (μετοχές, real estate, κρυπτονομίσματα). | Δεν θα επηρέαζε την πραγματική κατανάλωση, αλλά θα μπορούσε να δημιουργήσει «φούσκες» στις χρηματιστηριακές αγορές. |
Συμπέρασμα: Ενώ πολιτικά μια τέτοια υπόσχεση είναι εξαιρετικά ελκυστική, οικονομικά λειτουργεί σαν ένα «δάνειο» που παίρνει μια χώρα από το μέλλον της. Το βραχυπρόθεσμο όφελος της ρευστότητας κινδυνεύει σχεδόν πάντα να εξανεμιστεί από τον πληθωρισμό, την ακρίβεια και το κόστος δανεισμού που θα ακολουθήσουν.
Από την πλευρά του Ντόναλντ Τραμπ και των υποστηρικτών του, η κίνηση αυτή δεν παρουσιάζεται ως ένα απλό «επίδομα», αλλά ως «μέρισμα» της επιτυχίας της αμερικανικής οικονομίας.
Γιατί το κάνει; (Τα κίνητρα και η στρατηγική)
Υπάρχουν συγκεκριμένα οικονομικά και πολιτικά επιχειρήματα πίσω από την απόφαση, καθώς και ορισμένα δυνητικά θετικά αποτελέσματα, κυρίως βραχυπρόθεσμα.
- Ανάκαμψη στις δημοσκοπήσεις: Η δημοτικότητα του Τραμπ βρίσκεται σε χαμηλό σημείο (στο 33% σύμφωνα με πρόσφατες δημοσκοπήσεις) λόγω της δυσαρέσκειας για την ακρίβεια και τον πόλεμο στο Ιράν. Μια τέτοια υπόσχεση λειτουργεί ως ένα πανίσχυρο δέλεαρ για να συσπειρώσει τους ψηφοφόρους.
- Η λογική της «Εταιρείας»: Ο Τραμπ παρουσιάζει τις ΗΠΑ σαν μια επιτυχημένη επιχείρηση. Το επιχείρημά του είναι ότι χάρη στις πολιτικές του (όπως οι δασμοί και η μείωση της κρατικής σπατάλης), η χώρα βγάζει χρήματα και, όπως κάθε σωστή εταιρεία, επιστρέφει κέρδη στους «μετόχους» της (τους πολίτες).
- «Λεφτά στις τσέπες των πολιτών αντί για το κράτος»: Το Ρεπουμπλικανικό αφήγημα υποστηρίζει ότι οι Δημοκρατικοί προτιμούν να ξοδεύουν κρατικό χρήμα σε δικά τους προγράμματα, ενώ ο Τραμπ θέλει να δώσει τα χρήματα απευθείας στους ίδιους τους εργαζόμενους για να τα διαχειριστούν όπως θέλουν.
Ποια είναι τα Θετικά Οικονομικά Αποτελέσματα;
Αν και το μέτρο κρύβει κινδύνους πληθωρισμού, οι υποστηρικτές του εστιάζουν στα εξής οφέλη:
- Άμεση ανακούφιση των νοικοκυριών από την ακρίβεια: Οι Αμερικανοί πιέζονται έντονα από τον πληθωρισμό στα τρόφιμα και τα καύσιμα. 5.000 δολάρια ανά ενήλικα (δηλαδή 10.000 δολάρια για ένα ζευγάρι) θα έδιναν τεράστια οικονομική «ανάσα» για την αποπληρωμή χρεών, καρτών ή ιατρικών εξόδων.
- Υποχρεωτική ενίσχυση της εγχώριας αγοράς: Ο Τραμπ έθεσε ως όρο ότι τα χρήματα αυτά πρέπει να δαπανηθούν αποκλειστικά εντός των ΗΠΑ. Αυτό σημαίνει ότι τα 1,35 τρισ. δολάρια θα κατευθυνθούν απευθείας σε αμερικανικές επιχειρήσεις, στηρίζοντας την εγχώρια παραγωγή και το λιανεμπόριο.
- Τόνωση της απασχόλησης και της ανάπτυξης (βραχυπρόθεσμα): Η απότομη αύξηση της κατανάλωσης θα ανάγκαζε τις επιχειρήσεις να αυξήσουν την παραγωγή τους, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε νέες προσλήψεις και προσωρινή οικονομική έκρηξη (boom).
- Μείωση του ιδιωτικού χρέους: Πολλοί πολίτες της μεσαίας τάξης θα χρησιμοποιούσαν τα χρήματα για να κλείσουν τρύπες (π.χ. φοιτητικά δάνεια ή πιστωτικές κάρτες). Λιγότερο ιδιωτικό χρέος σημαίνει πιο σταθερό τραπεζικό σύστημα.
Οι περισσότεροι οικονομολόγοι της αγοράς εμφανίζονται εξαιρετικά σκεπτικοί ή και εντελώς αντίθετοι με το «μέρισμα Τραμπ» των 5.000 δολαρίων, τονίζοντας ότι θα προκαλέσει «μακροχρόνιο πόνο» λόγω πληθωρισμού.
Ωστόσο, αν αναζητήσουμε την οικονομική λογική πίσω από τέτοιου είδους μαζικές άμεσες ενισχύσεις (γνωστές στη βιβλιογραφία ως stimulus checks ή χρήματα από το ελικόπτερο), ορισμένες σχολές οικονομικής σκέψης (π.χ. Κεϊνσιανοί οικονομολόγοι) θα εντοπίσουμε συγκεκριμένα, ισχυρά πλεονεκτήματα:
1. Η θεωρία του «Πολλαπλασιαστή Κατανάλωσης» (Marginal Propensity to Consume)
- Τι λένε οι οικονομολόγοι: Όταν δίνεις μετρητά σε νοικοκυριά με χαμηλά και μεσαία εισοδήματα, η τάση τους να ξοδέψουν αυτά τα χρήματα αμέσως είναι πολύ υψηλή.
- Το θετικό αποτέλεσμα: Τα 5.000 δολάρια μετατρέπονται ακαριαία σε τζίρο για τα τοπικά καταστήματα, τα σούπερ μάρκετ, τις υπηρεσίες και το λιανεμπόριο. Αυτή η «ένεση» ρευστότητας μπορεί να αποτρέψει ή να βγάλει μια οικονομία από την ύφεση, αυξάνοντας το ΑΕΠ βραχυπρόθεσμα.
2. Αποπληρωμή του Ιδιωτικού Χρέους (Deleveraging)
- Τι λένε οι οικονομολόγοι: Το υψηλό ιδιωτικό χρέος (πιστωτικές κάρτες, ιατρικά χρέη, δάνεια αυτοκινήτων) αποτελεί «βαρίδι» για την ανάπτυξη.
- Το θετικό αποτέλεσμα: Ένα μεγάλο μέρος των πολιτών χρησιμοποιεί τις έκτακτες ενισχύσεις για να ξεχρεώσει. Μειώνοντας το ιδιωτικό χρέος, οι καταναλωτές βελτιώνουν την πιστοληπτική τους ικανότητα και μακροπρόθεσμα γίνονται ξανά ενεργοί αγοραστές, ενώ μειώνονται και τα «κόκκινα δάνεια» στις τράπεζες.
3. Η ρήτρα της «Εγχώριας Δαπάνης» (Economic Nationalism)
- Τι λένε οι οικονομολόγοι: Ο Τραμπ έθεσε τον όρο ότι τα χρήματα πρέπει να καταναλωθούν αυστηρά εντός των ΗΠΑ (απαγορεύοντας π.χ. να ξοδευτούν σε ταξίδια στον Καναδά ή για εισαγωγές από την Κίνα).
- Το θετικό αποτέλεσμα: Αυτός ο περιορισμός λειτουργεί ως προστατευτικό μέτρο. Αντί τα χρήματα να «διαρρεύσουν» σε ξένες οικονομίες αγοράζοντας εισαγόμενα προϊόντα, εγκλωβίζονται στην εγχώρια αγορά, στηρίζοντας άμεσα την αμερικανική παραγωγή και τα εργοστάσια.
4. Μείωση της Οικονομικής Ανισότητας (Αν εφαρμοστούν κριτήρια)
- Τι λένε οι οικονομολόγοι: Αν και ο Τραμπ αρχικά μίλησε για «κάθε ενήλικο», ο Αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς διευκρίνισε αργότερα ότι τα χρήματα δεν θα δοθούν στους πολύ πλούσιους, αλλά θα στοχεύουν τη μεσαία και εργατική τάξη.
- Το θετικό αποτέλεσμα: Για έναν εκατομμυριούχο, τα 5.000 δολάρια είναι ασήμαντα. Για μια τετραμελή οικογένεια της εργατικής τάξης όμως, τα 10.000 ή 20.000 δολάρια συνολικά αλλάζουν ριζικά το επίπεδο διαβίωσής τους, λειτουργώντας ως ένας βίαιος αλλά αποτελεσματικός μηχανισμός αναδιανομής του πλούτου.
Το επιχείρημα της «Μηδενικής Φορολογικής Επιβάρυνσης»
Οι υποστηρικτές της θεωρίας των δασμών (Tariff-bound economics) ισχυρίζονται ότι αν τα χρήματα προέλθουν πράγματι από τους δασμούς που πληρώνουν οι ξένες εταιρείες για να εισάγουν προϊόντα στις ΗΠΑ, τότε το μέτρο δεν επιβαρύνει τον Αμερικανό φορολογούμενο με νέους φόρους. Αντίθετα, αποτελεί επιστροφή χρημάτων από το εξωτερικό προς τους πολίτες της χώρας.
Η εμπειρία από τα τρία κύματα επιδομάτων (stimulus checks) που δόθηκαν στους Αμερικανούς κατά τη διάρκεια της πανδημίας (2020–2021) αποτελεί το καλύτερο πραγματικό πείραμα. Οι μελέτες μεγάλων οικονομικών ινστιτούτων, όπως της Federal Reserve (Fed) και του National Bureau of Economic Research (NBER), έδειξαν ότι τα μετρητά στο χέρι είχαν αδιαμφισβήτητα και μετρήσιμα θετικά αποτελέσματα στην πραγματική οικονομία:
1. Αποτροπή μιας βαθιάς οικονομικής κατάρρευσης (GDP Cushion)
- Τι συνέβη: Όταν η αγορά «πάγωσε», τα κρατικά χρήματα κράτησαν την οικονομία ζωντανή.
- Η απόδειξη: Μελέτη που δημοσιεύτηκε στο SSRN έδειξε ότι το πρώτο μεγάλο πακέτο στήριξης (CARES Act) μείωσε την αναμενόμενη πτώση του αμερικανικού ΑΕΠ κατά 7,1 ποσοστιαίες μονάδες το 2020. Χωρίς αυτά τα χρήματα, η αμερικανική οικονομία θα είχε βυθιστεί σε μια ιστορική ύφεση.
2. Δραματική μείωση της φτώχειας και της υλικής στέρησης
- Τι συνέβη: Τα χρήματα λειτούργησαν ως δίχτυ ασφαλείας για τα χαμηλά εισοδήματα, επιτρέποντάς τους να καλύψουν βασικές ανάγκες.
- Η απόδειξη: Σύμφωνα με στοιχεία της St. Louis Fed, τα πακέτα στήριξης έβγαλαν προσωρινά περίπου 12 εκατομμύρια ανθρώπους από τη φτώχεια το 2020. Έρευνες του U.S. Census Bureau έδειξαν ότι μετά τη διανομή των χρημάτων, η αδυναμία αγοράς τροφίμων μειώθηκε κατά 40% και η καθυστέρηση στην πληρωμή ενοικίων έπεσε κατά 45%.
3. Εξυγίανση των οικονομικών των νοικοκυριών (Balance Sheets)
- Τι συνέβη: Αντίθετα με το φόβο ότι όλα τα χρήματα θα γίνονταν καταναλωτική σπατάλη, οι πολίτες φέρθηκαν πολύ πιο ώριμα οικονομικά, ειδικά στο 2ο και 3ο κύμα επιδομάτων. [1, 2]
- Η απόδειξη: Σύμφωνα με το Center for Retirement Research, τα φτωχότερα νοικοκυριά κατάφεραν να «ρεφάρουν» τις απώλειες των εισοδημάτων τους, ενώ τα μεσαία εισοδήματα βελτίωσαν σημαντικά τους ισολογισμούς τους. Αναλύσεις της Michigan State University έδειξαν ότι στο δεύτερο πακέτο, το 51% των χρημάτων χρησιμοποιήθηκε για την αποπληρωμή χρεών και το 26% αποταμιεύτηκε, μειώνοντας δραστικά το ιδιωτικό χρέος.
- 4. Ταχύτατη ανάκαμψη της απασχόλησης
- Τι συνέβη: Η άμεση διοχέτευση ρευστότητας στην αγορά κράτησε τις επιχειρήσεις ανοιχτές.
- Η απόδειξη: Καθώς η ζήτηση για προϊόντα παρέμεινε υψηλή, οι αμερικανικές επιχειρήσεις δεν χρειάστηκε να προχωρήσουν σε μόνιμα λουκέτα, οδηγώντας σε μια από τις ταχύτερες ανακάμψεις της αγοράς εργασίας στην ιστορία των ΗΠΑ μετά από κρίση.
Η «χρυσή τομή» των οικονομολόγων
Το μάθημα από την πανδημία είναι ότι τα μετρητά στο χέρι λειτουργούν εξαιρετικά όταν η οικονομία χρειάζεται επείγουσα τόνωση (π.χ. σε κρίσεις).
Το πρόβλημα που επισημαίνουν σήμερα οι οικονομολόγοι για την πρόταση του Τραμπ δεν είναι αν το μέτρο έχει θετικά (έχει, και μάλιστα πολλά), αλλά το timing: Το 2020 η οικονομία ήταν κλειστή και χρειαζόταν "φιλιά ζωής". Σήμερα, η οικονομία τρέχει ήδη με υψηλές ταχύτητες, οπότε μια νέα ένεση 1,35 τρισ. δολαρίων κινδυνεύει να προκαλέσει υπερβολική υπερθέρμανση.
Θα θέλατε να συγκρίνουμε πώς ξόδεψαν τα χρήματα οι διαφορετικές κοινωνικές ομάδες (π.χ. χαμηλά έναντι υψηλών εισοδημάτων) για να δούμε ποιος ωφελήθηκε περισσότερο στην πράξη;Έρευνες της Federal Reserve Bank of New York και του National Bureau of Economic Research (NBER) για τα επιδόματα της πανδημίας έδειξαν ότι η συμπεριφορά των πολιτών εξαρτήθηκε απόλυτα από το εισόδημά τους.
Η θεωρία της «Οριακής Ροπής για Κατανάλωση» (Marginal Propensity to Consume) επιβεβαιώθηκε στην πράξη: όσο λιγότερα χρήματα είχε κάποιος, τόσο πιο γρήγορα τα επέστρεφε στην πραγματική οικονομία.
Πώς διατέθηκαν τα χρήματα ανά εισοδηματική ομάδα
| Εισοδηματική Ομάδα | Ποσοστό που Καταναλώθηκε | Ποσοστό για Χρέη | Ποσοστό που Αποταμιεύτηκε |
|---|---|---|---|
| Χαμηλά Εισοδήματα (< $40k/έτος) | 42% | 38% | 20% |
| Μεσαία Εισοδήματα ($40k - $75k) | 29% | 45% | 26% |
| Υψηλά Εισοδήματα (> $75k/έτος) | 18% | 34% | 48% |
Τα βασικά συμπεράσματα ανά ομάδα:
1. Χαμηλά Εισοδήματα: Οι «Αιμοδότες» της Αγοράς
- Η συμπεριφορά τους: Ξόδεψαν το μεγαλύτερο ποσοστό (42%) σε άμεση κατανάλωση.
- Πού πήγαν τα χρήματα: Τα μετρητά μετατράπηκαν αμέσως σε αγορές στο σούπερ μάρκετ, πληρωμές λογαριασμών (ρεύμα, θέρμανση) και ενοίκια.
- Το θετικό: Αυτή η ομάδα έδωσε το απαραίτητο «καύσιμο» στις τοπικές επιχειρήσεις και το λιανεμπόριο για να κρατηθούν ζωντανές.
2. Μεσαία Εισοδήματα: Οι «Εξυγιαντές» των Χρεών
- Η συμπεριφορά τους: Εστίασαν μαζικά στην αποπληρωμή του ιδιωτικού τους χρέους (45%).
- Πού πήγαν τα χρήματα: Χρησιμοποιήθηκαν για να «μηδενίσουν» υπόλοιπα σε πιστωτικές κάρτες, να πληρωθούν δόσεις αυτοκινήτων ή να καλυφθούν παλιότερα ιατρικά χρέη.
- Το θετικό: Μείωσαν δραστικά το οικονομικό τους άγχος και βελτίωσαν την πιστοληπτική τους ικανότητα (credit score), προστατεύοντας παράλληλα το τραπεζικό σύστημα από «κόκκινα δάνεια».
3. Υψηλά Εισοδήματα: Οι «Αποταμιευτές»
- Η συμπεριφορά τους: Σχεδόν τα μισά χρήματα (48%) πήγαν κατευθείαν στην άκρη.
- Πού πήγαν τα χρήματα: Είτε έμειναν σε τραπεζικούς λογαριασμούς είτε διοχετεύθηκαν σε επενδύσεις (μετοχές, κρυπτονομίσματα, real estate).
- Το αρνητικό: Για αυτή την ομάδα, το επίδομα δεν είχε σχεδόν κανένα όφελος για την πραγματική αγορά, καθώς δεν αύξησαν τις καθημερινές τους δαπάνες. Αυτός είναι ο λόγος που πολλοί οικονομολόγοι λένε ότι αν ξαναδοθούν χρήματα, πρέπει να αποκλειστούν οι πλούσιοι.
